Grundarfjarðarbær og Háskóli Íslands í mikilvægt rannsóknarsamstarf um blágrænar ofanvatnslausnir

Undirritun samnings 8. júní sl. Á myndinni eru prófessor Hrund Ólöf Andradóttir við Umhverfis- og byggingarverkfræðideild HÍ, Björg Ágústsdóttir þáverandi bæjarstjóri Grundarfjarðarbæjar, prófessor Sigurður Magnús Garðarson sviðsforseti Verkfræði- og náttúrurvísindasviðs HÍ og Nanna Vilborg Harðardóttir verkefnisstjóri skipulags- og umhverfismála hjá Grundarfjarðarbæ.

Grundarfjarðarbær og Háskóli Íslands
í mikilvægt rannsóknarsamstarf um blágrænar ofanvatnslausnir

Grundarfjarðarbær og Háskóli Íslands (verkfræði- og náttúruvísindasvið) undirrituðu samstarfssamning 8. júní 2026 um lykilrannsóknir á virkni blágrænna ofanvatnslausna (BGO) í  þéttbýli Grundarfjarðar. Samningurinn er gerður á grunni samstarfs og fjárstyrks í gegnum LIFE-ICEWATER verkefni bæjarins, sem snýst um innleiðingu blágrænna ofanvatnslausna til ársins 2030. Um tímamótasamning er að ræða.

Grundarfjarðarbær vinnur nú að því að þróa hagkvæma framtíðarlausn fyrir fráveitu bæjarins ásamt fegrun umhverfisins. Lausnin felst í því að innleiða blágrænar ofanvatnslausnir í öllum bænum. Þetta er í fyrsta sinn sem blágræn ofanvatnsveita er hönnuð fyrir heilan bæ á Íslandi, sem þykir einstök framsýni og er um leið fordæmisgefandi á landsvísu. 

Endurnýjun fráveitunnar er afar brýn í Grundarfirði

Endurnýjun ofanvatnskerfisins í Grundarfirði er orðin afar brýn og innleiðing þessa blágræna ofanvatnskerfis er liður í að tvöfalda fráveitukerfi bæjarins, þ.e. að aðgreina enn frekar skólp og ofanvatn. Staðan er sú að núverandi fráveitukerfi er einfalt (blandað kerfi) og annar ekki því skólpi og ofanvatni sem um það rennur. Þegar að því kemur að skólp verði hreinsað, eins og lög gera ráð fyrir, þá verður óheyrilega dýrt að hreinsa skólp sem er blandað við rigningar- og leysingavatn sem rennur allt í sama kerfið. Fráveitukerfið er komið til ára sinna og lagnir ráða ekki við það magn sem um þær fer í dag, en húsum, íbúum og gestum hefur fjölgað umtalsvert frá því fráveitukerfið var lagt. Auk þess er allt yfirborð í göturýmum í enn ríkari mæli orðið “ógegndræpt” (malbik, steypa, þéttur frágangur) og hleypir ekki vatni niður í jarðveginn. Fráveitukerfið hefur því á síðustu árum ekki annað því aukna magni sem um það fer og víða hefur flætt upp úr fráveitunni í miklum rigningum og asahláku í almenningsrýmum. Úrkomuákefð hefur í ofanálag aukist til muna í Grundarfirði á síðustu árum, sem eykur enn á vandræði fráveitukerfisins. Meðalúrkoma á ári í Grundarfirði er um 2650 mm, sambærileg við Bergen, sem er þekkt fyrir mikla rigningu.

Uppbygging græns og gönguvæns bæjar

Með innleiðingu blágrænu ofanvatnslausnanna er bærinn betur undirbúinn undir auknar öfgar í veðurfari, fráveitukerfið er með þessu tvöfaldað og leiðir til að hreinsa skólp og ofanvatn eru einfaldaðar. 

Lausnirnar eru kallað blágrænar því bæði vatn (blátt) og gróður (grænn) verður sýnilegra í bænum. Grundarfjarðarbær hefur samhliða markað sér stefnu um að bærinn verði grænni og gönguvænni með sínum blágrænu innviðum. Innleiðing BGO er einnig ein árangursríkasta aðgerð sem hægt er að fara í til að bæta vatnsgæði en markmið LIFE-ICEWATER er að hreinsa sjó og styrkja lífríki hafsins.

Hönnun nýja veitukerfisins í nýju skipulagi „Blágrænn Grundarfjörður“

Blágrænar ofanvatnslausnir eru innleiddar skv. stefnu í Aðalskipulagi Grundarfjarðarbæjar 2019-2039 (sjá kafla 5.2., bls. 95 og víðar). Forhönnun blágræna ofanvatnskerfisins liggur fyrir í nýju rammaskipulagi, sem ber heitið Blágrænn Grundarfjörður. Þar eru lagðar meginlínur um meðferð ofanvatns í bænum. Rammaskipulagið er um leið stefnumótun fyrir þróun almenningsrýma og grænna svæða í bænum, þar sem meðferð ofanvatns er fléttuð inn í þau á markvissan hátt og úr verður blágræn byggð. Skipulagið var auglýst 21. apríl til 2. júní sl. og bíður nú afgreiðslu nýrrar bæjarstjórnar, en fékk á auglýsingatímanum óvenju jákvæðar umsagnir frá stofnunum sem margar hverjar fagna metnaðarfullum áætlunum Grundarfjarðarbæjar um innleiðingu náttúrumiðaðra lausna við meðhöndlun ofanvatns. Við finnum einnig að skipulagið og innleiðing blágrænna lausna hefur vakið verðskuldaða athygli hjá sveitarfélögum víða um land og er þegar orðið fordæmisgefandi.

Áskoranir og tækifæri

Ýmsar áskoranir fylgja því að vera í fararbroddi, ekki síst um hvernig tryggja megi vatnafræðilega virkni þeirra lausna sem skipulagðar hafa verið í bænum og tryggja þannig raunverulegan ábata. Hluti af LIFE-ICEWATER verkefninu er því að styðja við og stuðla að rannsóknum sem sýni fram á virkni BGO í Grundarfirði. Lagt er upp með að farið verði í rannsóknarsamstarf við Hrund Ólöfu Andradóttur, prófessor við Háskóla Íslands. Hrund hefur nú þegar unnið afar mikilvægar rannsóknir m.a. í rannsóknarstöð í Urriðaholti í Garðabæ um virkni BGO í köldu loftslagi Íslands, en hún hefur sérhæft sig í rannsóknum á þessu sviði. Nánara yfirlit um rannsóknir hennar má sjá hér: https://hrund.hi.is/  Þessar rannsóknir sýna fram á að blágrænar ofanvatnslausnir virka vel hérlendis. Nánari rannsóknir sem línur eru nú lagðar um í Grundarfirði munu nýtast til að tryggja farsæla uppbyggingu þeirra víðar á Íslandi.

Rannsóknir HÍ í Grundarfirði

Grundarfjörður er þekktur fyrir mikla úrkomu og sérstakar landfræðilegar aðstæður þar sem hámarksúrkoma getur orðið margföld á við það sem gerist á láglendi suðvestanlands. Rannsóknirnar munu sérstaklega beinast að vatnasviði Hrannarstígs, en mikið vatn rennur ofan úr hlíðum og niður svæði sem markast af Hrannarstíg og aðliggjandi svæðum. Þegar er byrjað að umbreyta Hrannarstíg, með gangstéttum og blágrænum beðum, og frekari umbreytingar verða á næsta ári, 2027. Fyrir Hrannarstíg eru skoðaðar tvær mismunandi gerðir lausna, þ.e. safnlaut í Paimpol-garðinum og gróðurrásir meðfram götunni. Með því að vakta þessi svæði, í rannsókn HÍ, fæst dýrmæt þekking á því hvernig jarðvegur, gróður og snjóalög hafa áhrif á miðlun ofanvatns við íslenskar aðstæður.

Uppbygging mælikerfa og langtímavöktun

Sett verður upp öflugt mælakerfi, annar vegar við tvær skólpútrásir bæjarins til að mæla hversu hratt dregur úr ofanvatni í blönduðu fráveitukerfi bæjarins, samfara uppbyggingu blágrænu ofanvatnslausnanna. Hins vegar verða settir upp síritandi mælar, sem mæla rennsli ofanvatns um og í gegnum jarðveg í blágrænu gróðurbeðunum okkar. 

Mælingarnar munu nýtast starfsfólki bæjarins og vísindamönnum við að greina hvaða aðstæður reyna mest á kerfið ásamt því að skrásetja viðhaldsþörf og reynslu við innleiðinguna. Ráðgert er að ráða meistaranema í umhverfis- og byggingarverkfræði við HÍ til að vinna úr gögnunum, sem munu nýtast í meistaraverkefni.