Sundið yljar í skammdeginu

Í yfir hundrað ár hafa sundlaugar verið stór hluti af lífsgæðum Íslendinga og reyndar hafa heitar náttúrulaugar verið okkur mikilvægar allt frá landnámi. Eins og greint er frá í fjölmörgum Íslendingasögum var það hluti af tilveru karla og kvenna að "ganga til laugar" til að baða sig, ylja sér og njóta félagsskapar. Í laugum var lagt á ráðin með ástamál, vígaferli og hvaðeina. Í dag eru það dægurmálin, landsmálin og jafnvel heimsmálin sem rædd eru í heitum pottum og sundlaugum víðsvegar um landið. Það þarf því ekki að koma á óvart að í desember 2025 var íslensk sundlaugarmenning staðfest á skrá UNESCO yfir óáþreifanlegan menningararf mannkyns. 

Sundlaugin í Grundarfirði var vígð á sjómannadaginn 1977 við hátíðlega athöfn. Heitu pottarnir og vaðlaugin komu mun seinna.  Í tæp 49 ár hafa Grundfirðingar og gestir þeirra getað skellt sér í sund - en þó ekki allt árið um kring, heldur frá því í apríl til loka september/byrjun október. Þangað til núna, að laugin er í fyrsta sinn opin á vetrartíma; nóvember, desember, janúar. 

Jarðvarmi nýttur á „köldum svæðum“

Grundarfjörður er á svokölluðu „köldu svæði“ sem felur í sér að það er ekki jarðhitavatn sem notað er til kyndingar húsa og sundlauga. Framan af voru húsin hér kynt með olíu en í dag eru öll hús í þéttbýli og dreifbýli kynt með rafmagni. Grunnskóli og íþróttamannvirki, þ.m.t. sundlaugin, voru hinsvegar kynt með olíu alveg þar til í janúar 2025. Olíukynding er dýr og yfir vetrartímann réð olíuketillinn og kerfið ekki við að útvega orku til að hita sundlaugina þar sem vindur og kuldi kæla hana hratt. Síðustu árin hafa heitir pottar og vaðlaug þó verið kynt yfir vetrartímann og opin gestum. Í vetur eru hinsvegar merkileg tímamót þar sem þetta er í fyrsta sinn sem sundlaugin sjálf er hlý og opin gestum að vetrarlagi. Það er orkuskiptunum að þakka.  

Eins og áður sagði urðu ákveðin tímamót 16. janúar 2025, en þá var skipt úr olíukyndingu yfir í varmaorku, með nýju varmadælukerfi íþrótta- og skólamannvirkja. Varmadælurnar nýta orku sem kemur úr borholum rétt sunnan við íþróttamannvirkin, en holurnar ná niður á allt að 230 m dýpi. Ofaní jörðu er nefnilega að finna nægilegan jarðvarma sem umbreyta má í orku til að hita upp öll þessi mannvirki og sundlaugina líka. Grundarfjarðarbær hlaut styrki úr Orkusjóði til orkuskipta í skóla- og íþróttamannvirkjum og munaði verulega um þann stuðning í þessum framkvæmdum.  

Fram að þessu hafa sjö holur af níu verið í notkun og útvegað orku fyrir tvær varmadælur, en alls eru fimm varmadælur uppsettar í kerfinu. Tvær varmadælur duga ekki fyrir kyndiþörf mannvirkjanna, þannig að til viðbótar var keyrt á þremur hitatúbum, sem eru þó hugsaðar sem varaafl, þegar varmadælukerfið verður komið í fulla nýtingu. Nú í janúar 2026 bættist inná kerfið dýrmæt orka úr tveimur borholum til viðbótar. Nokkrir byrjunarerfiðleikar höfðu verið með þær holur, en í þeim er annarri aðferð beitt og búin til orka úr vatninu sjálfu sem dælt er úr holunum. Með þessari viðbót sem kom inn í lok janúar mun líklega takast að knýja eina varmadælu til viðbótar við hinar tvær sem voru í virkni. Við það verður vonandi hægt að minnka keyrslu á hitatúbunum og þar með minnka rafmagnsnotkun og kostnað enn frekar. Líklega verða gerðar einhverjar ráðstafanir til að bæta meiri orku inná kerfið. 

Þrátt fyrir að einungis tvær af fimm varmadælum hafi verið í þjónustu megnið af síðasta ári, þá reyndist unnt að halda sundlauginni opinni út árið og eru það stór tímamót fyrir Grundfirðinga að geta stundað sundlaugina á þessum árstíma. Ekki var endilega búist við því í haust, að þetta tækist. Laugargestir tala einnig um að hiti á sturtum og pottum sé jafnari en áður var.

Lægri hitunarkostnaður

Kyndingarkostnaður skóla- og íþróttamannvirkja (með olíu) var kominn í 28-30 milljónir á ári (árin 2022-2024) eftir miklar olíuverðshækkanir. Það er þrátt fyrir að sundlaugin hafi ekki verið kynt 5-6 mánuði yfir vetrartímann.

Árið 2025 var kyndingarkostnaður hins vegar rétt rúmar 13 milljónir króna, sem er um 44% af kostnaði áranna á undan. Samt var rafmagnsnotkun ársins mun meiri en reiknað er með og taka þarf með í reikninginn að sundlaugin var opin frá apríl og út árið og er enn opin nú í byrjun febrúar. Með viðbótarorku inná kerfið nú í janúar - og mögulega frekari ráðstöfunum - ætti rafmagnsreikningurinn að lækka enn frekar árið 2026.

Fyrir utan það að framkvæmdin sé þegar farin að skila lægri orkukostnaði, þá fela orkuskiptin í sér mun umhverfisvænni húshitun, enga kolefnislosun og ekkert sót. 

Gestafjöldi stóreykst  

Janúarmánuður hefur farið vel af stað og föstudaginn 30. janúar höfðu 512 gestir komið í sundlaugina. Í janúar í fyrra voru gestir 272. Þeim hefur því fjölgað um rúmlega 88%. Samspil þess að veturinn hefur verið góður og aukin þjónusta við gesti í sundlauginni spilar þarna saman. 

Heildarfjöldi gesta árið 2025 var 11.221 manns. Flestir eru gestirnir eðlilega yfir sumarmánuðina og var júlí stærstur með 2846 gesti. Ljóst er að fjöldi gesta helst í hendur við ferðamenn á svæðinu, en margir gestir af tjaldsvæðinu nýta sér það að geta farið í sturtu og heitan pott eftir langan dag á ferðinni. Aukningin milli ára í janúar sýnir þó glögglega að íbúar eru duglegir að nýta sér sundlaugina nú þegar tækifæri er til þess.  

Göngum til laugar!

Ekki er hægt að tryggja að sundlaugin verði opin í allan vetur, því miklir kuldar og stormar lækka hratt hitastig vatnsins, þannig að enn meiri orku þarf til að hita hana upp. Það fer því eftir tíðarfarinu hvernig þetta mun takast. Næstu misseri verða jafnframt mikill þróunar- og lærdómstími, en óhætt er að segja að árangur orkuskiptanna sé þó þegar farinn að skila sér. 

Nýtum tækifærið núna í skammdegi og vetrarkulda - látum varmann í jörðu sjá um að hita góða vatnið okkar og yljum okkur bæði á líkama og sál, í sundi! 

Þessari myndasögu er ætlað að útskýra hvað orkuskiptin þýða: